Gwary Wielkopolski wschodniej należą do dialektu wielkopolskiego. Obejmują tereny wyznaczone przez miasta Konin – Koło – Kalisz – Słupca. Obszar ten graniczy od północy z Kujawami, a od wschodu i południa z Łęczyckiem i Sieradzkiem zaliczanymi do dialektu małopolskiego. Dalej na wschód (okolice Płocka i Łowicza) rozpościerają się tereny dialektu mazowieckiego. Ze względu na swoje centralne położenie na mapie Polski gwary tych obszarów poza cechami wielkopolskimi wykazują także wpływy mazowieckie i w mniejszej mierze małopolskie (Mapa 1. Gwary Wielkopolski wschodniej i terenów sąsiednich).

Wielkopolska wschodnia wyróżniana jest na podstawie zasięgu byłego zaboru rosyjskiego. Granica między Prusami a Królestwem Polskim znajdującym się pod władzą Rosji oddzieliła tę część regionu od pozostałej części, która znalazła się w zaborze pruskim. Przyczyniła się ona do powstania różnic gospodarczych, społecznych i językowych.

Gwary Wielkopolski wschodniej zasadniczo nie znają mazurzenia, choć mogą niekiedy zdarzyć się przykłady wymowy c zamiast cz, np. inacy. O występowaniu tego zjawiska pośrednio świadczą przykłady szadzenia, np. szkrzydła, szmalec, sposzób. Fonetyka międzywyrazowa reprezentuje typ udźwięczniający, np. brad mamy, brad ojca.

Inne cechy fonetyczne tego obszaru to:

• podwyższona wymowa samogłosek pochylonych a, o, e jako o, ó, y/i wywołana rozwojem dawnych samogłosek długich, sąsiedztwem spółgłosek sonornych lub joty, np. gospodorz, kóń, kobiyta, wiym, o trzeci, o czwarty,
• rozłożona wymowa samogłosek nosowych w większości przypadków jako grup samogłoska + spółgłoska nosowa, np. chcom; wpływ spółgłoski nosowej często prowadzi do podwyższonej wymowy samogłoski, np. idóm, gónska, piynióndze, gyńsi, rynka; niekiedy ą i ę pojawiają się w innych pozycjach niż w języku ogólnym, np. gęsiątko, gęsior, następ się!, zaczył,
• brak przegłosu e > ‘o, np. niesła, wiezłam, biere,
• labializacja – przed samogłoską o, rzadziej u, np. ^łojciec, k^łoza; dawniej mogło towarzyszyć temu przesunięcie wymowy samogłoski do przodu, w wyniku czego o zmieniało się w e (k^łeza) – dziś jednak cecha ta już prawie nie występuje, oprócz zleksykalizowanego wykrzyknienia ^łe Jezu!, ^łejeny!,
• uproszczenia artykulacyjne, np. trz>czsz, cz (czszeba, czeba, zanik ł w różnych pozycjach, np. chciaa, robi-a), (gupi, pónoc).

Wymowa typu ze sokiem, ze serem, we wodzie, we Wielkopolsce jest tak rozpowszechniona, że można ją uznać za cechę nie tylko gwarową, lecz także regionalną.

We fleksji rzadko występują końcówki nieznane polszczyźnie ogólnej. Różnice między odmianą wyrazów w gwarach i języku ogólnym raczej polegają na innym wykorzystaniu końcówek fleksyjnych. Przykładowo, w Wielkopolsce wschodniej częściej pojawia się –a w Mlm. rzeczowników męskich (np. prezenta, ruszta, dekielka, sionda), –ów w Dlm. rzeczowników żeńskich i nijakich (np. pestków, kaczków, jajków) czy –y w Dlm. niektórych rzeczowników miękkotematowych, np. palcy, widelcy.

Różnice występują także w odmianie czasowników. Można tu wymienić:

• końcówkę –m w 1. os. lm. czasu teraźniejszego, np. robim, i czasu przeszłego, np. poszlim, mówilim; rzadziej w czasie przeszłym –my, np. robilimy, lub konstrukcja z zaimkiem (my nie kładli),
• formy nieściągnięte czasowników, np. bojoł sie, stojeli, stojali,
• temat imiesłowów na –ony ulega stwardnieniu, np. kładzone, kradzone.

Dla Wielkopolski charakterystyczne są zgrubienia, np. łycha, kaka, smok, ale pojawiają się także zdrobnienia i spieszczenia informujące o stanie emocjonalnym mówiącego lub będące przejawem grzeczności językowej, np. chlebek, rozchodniaczek, pupka. Za wielkopolskie formy zdrobniałe uznać można: kijak, kamyszek, chłoposzek.

W słowotwórstwie przymiotników wyróżniają się zachodniopolskie formanty –ity (wodnity, mięsity) i –aty (kwiaciaty, pasiaty).

W czasownikach charakterystyczne jest dodawania –yw– do tematu, by uwydatnić wielokrotność, powtarzalność akcji, np. spadywać, rozwałkowywuje, rozsmarowywuje. Dochodzi także to mieszania –ić, –yć/-eć w czasownikach, np. powiedzić, lubieć, pierdzić, wykipić, siedzić.

W leksyce gwar Wielkopolski wschodniej wyróżnić można kilka podgrup. Pierwszą z nich są regionalizmy, czyli wyrazy znane nie tylko we wschodniej Wielkopolsce, ale w całym regionie: gzik, wazówka, pyza. Wyraziste i dość liczne są germanizmy, np. hebel, kaszorek, plendz / plindz, sztyl. Co ciekawe, pomimo wpływów języka rosyjskiego w okresie zaborów rusycyzmów jest niewiele, np. lekie, letkie, rozpiździaj.