Gwary północnej Wielkopolski rozciągają się na północ od linii Międzychód – Oborniki – Gniezno. Od wschodu i północy granice wyznacza linia Noteci. Natomiast na zachodzie zasięg gwar północnowielkopolskich rozciąga się do Chełstu. W naszym opracowaniu uwzględniamy zasięg, obejmujący także obszar Puszczy Noteckiej. Od zachodu i południa sąsiadują z gwarami zachodnio- i środkowowielkopolskimi, od wschodu z Kujawami, a od północy z Krajną.

W gwarach północnej Wielkopolski, z uwagi na ich lokalizację, mogą być zauważalne wpływy języka łużyckiego i kaszubskiego, np. gorzyć sie, graje, nodzi, wieszczurka.

W Wielkopolsce północnej wyodrębnia się mniejsze zespoły gwarowe, do których należy m.in. wymarła już niemal gwara tzw. Mazurów wieleńskich (w okolicach Drawska i Wielenia) – mowa mieszkańców tej okolicy (rodowitych Wielkopolan) odznaczała się kiedyś regularnym mazurzeniem powstałym na gruncie wielkopolskim, a nie mazowieckim; dziś notowane są tylko nieliczne cechy tej gwary. Drugim charakterystycznym ugrupowaniem gwarowym jest nadal żywotna gwara pałucka (okolice Żnina, Szubina, Chodzieży i Wągrowca), w której mieszają się wpływy wielkopolskie i kujawskie.

Gwary północnowielkopolskie zasadniczo nie mazurzą (poza Mazurami wieleńskimi) i odznaczają się tzw. fonetyką międzywyrazową udźwięczniającą, np. kiedyź mówili, widłami na wózeg i sie wywozi, konig jechał.

Do cech typowych należy podwyższona wymowa samogłosek pochylonych, tj. a jak o dzieciok, downiej, mlyczorka, e jak y lub i syr, mlyko, śnig, o jak ó kóń, wstawióne, innygó.

Podobnie wymawiane są, tj. w sposób zwężony, samogłoski nosowe: ą jak ón lub óm okróngły, cióngnik, wsióm, ę jak ym lub in / iń głymboka, minso, pińdzisiónt. Bywa, że nosówki ulegają odnosowieniu, np. bydzie / bedzie, geś, ksiożka.

W północnej części regionu często słychać też labializację, np. ^łocukrowane, ^łone, ^łosełka oraz przejście –ej > y, np. pryⁿdzy, z ty, zdymowany, czy przejście w grupach spółgłoskowych k > ch, np. chtoś, nichtórzy, lub ch > k, np. na wierzku.

Rzadko dziś usłyszymy dyftongiczną wymowę samogłosek typu myjszyj czy przejście nagłosowego ra– i ja– > re– i je-, np. redło, jerzmo.

W odmianie rzeczowników męskich pojawia się dawna końcówka Dlp. -a (w miejscu -u), np. brzega, a w Dlm. rzeczowników wszystkich rodzajów – często końcówka -ów: kupów, kurów, ziorków.

Dla czasowników typowa jest dawna końcówka -m w 1. os. l.mn. czasu przeszłego, np. bylim, przestalim, siolim.

Liczne są wyrazy gwarowe i regionalne, o różnym zasięgu, np.: bacioch, goⁿszczaki, huby, krukiewka, łapkarka, mogiła, tośtać, wiśny, wuja.

Nie brakuje też zdrobnień, np. herbatka, konik, kotek, kupka ‘duża ilość czegoś’, lisek, piesek, radełko, serduszko, świnka, widełki. Nieco rzadsze są natomiast spieszczenia, np. chłoposzek, dołeczek, kiciuś oraz zgrubienia, np. dziewucha, kły, starucha. Nazwy istot niedorosłych tworzy się przyrostkiem -ak / -ok, np. cielak, dzieciok, prosiak / proszczok, a w przymiotnikach zdarza się przyrostek -aty, np. kańciaty.

Ze względów historycznych na obszarze tym nadal żywotne są germanizmy, np. gable, kierat, mendel, rojber, szmyrgiel, sztych, tytka, zreperować.