Północno-wschodnią granicę Kujaw wyznacza Wisła i miasta Solec Kujawski, Toruń, Nieszawa oraz Włocławek, od zachodu – Inowrocław, Kruszwica i Strzelno. Region jest niejednolity pod względem gwarowym i kulturowym – dzieli się na Kujawy Białe (Nadwiślańskie), Polne, Borowe, Leśne, Czarne i Bachorne.

Gwarę kujawską zalicza się do dialektu wielkopolskiego ze względu na brak mazurzenia i fonetykę międzywyrazową udźwięczniającą, por. tag rano, chlib razowy. Niektóre cechy gwary łączą ją z dialektem mazowieckim.

Dawne samogłoski pochylone uległy dalszemu ścieśnieniu:

• a do o, np. sukniaͦ, kolacyjaͦ, żaͦl, czytoł
• e do i (po spółgłosce miękkiej) lub y (po twardej), np.  wisz, lepi, tyż, tygo dobrygo, podobnie e przed spółgłoską nosową, np. źrynica, cimno, paninka
• o zrównało się z głoską u; również przed spółgłoską nosową^u̯un, kuń.

Samogłoski nosowe cechuje silne zwężenie i najczęściej wymowa rozłożona; ę jako i, y nosowe lub im, ym, np. tympy, gymba, pinta; ą jako nosowe u  [ų], por. jųć sie, mųż, piunty, lub um / om, np. niesum, słomom.

Końcowe –aj przechodzi na ogół w –ej, np. śpiwej, dej, dzisiej, zmiana -aj > -ej dokonuje się też niekiedy w przedrostku naj-, np. nejsterszy, nejprzód.

Typowy jest brak przegłosu e > ’o, np. niesuͦm, plete, mietła, pierun. Do wyrównań e ruchomego w odmianie doszło w formach: bez – bezu, mech – mechu, palic – {palica.

Samogłoska o w gwarze kujawskiej uległa zwężeniu w Dlp. w odmianie przymiotników, w D. zaimków (nie)gu, wszystkieguͦ i w przysłówku dopiru.  Podlega też labializacji, np. ^łogiń, ^łociec, r^łobi.

Inne cechy gwarowe występujące na Kujawach to:

• protetyczne j lub h przed samogłoskami a, e lub (rzadziej) u – w imionach Jadam, Jewa, rzeczownikach pospolitych ^jambuna i ^jambaras, ^jucho oraz hale, hatłasowe
• chwiejność wymowy głoski w, która może po każdej spółgłosce bezdźwięcznej tracić dźwięczność lub ją utrzymywać, co świadczy o przejściowym charakterze gwary
• stwardnienie miękkiego m’, głównie w końcówkach -ami, -ymi, np. całymy rodzinamy, oraz zaimku mi, np. dej my
• zastępowanie j przez ń w czasownikach pochodnych od iść, np. dońdę, zańdę, przyńdę
• stwardnienie k’, g’ przed e, i, jak w wyrazach ogeń, długe
• rozpodobnienie grup kt > cht, np. chto, nicht, dochtoͧr i spółgłosek podwojonych kk > tk, np. letko, miy̜ntko, oraz uproszczenia, np. dzie, góźdź), doś).

Czasowniki często tracą sufiks –ow-, jak w całej Polsce północnej, np. kupam i zajmać, najmać. Wspólne dla Kujaw i Mazowsza są nieściągnięte formy czasowników bojać się, stojał.

Niektóre rzeczowniki mają inny rodzaj gramatyczny niż w języku ogólnym – astra, biedra, smaka, radia są rodzaju żeńskiego, a bram, płyt, powiek – rodzaju męskiego. W Dlm., jak prawie w całej Polsce, rzeczowniki przyjmują niezależnie od rodzaju końcówkę –ów, np. kole drzwiów, córków, jajków, do kulanków.

Ciekawa cecha dotyczy zaimków. W funkcji dzierżawczej występują one z wtórnym nagłosowym je-, np. jeji matka, nie jejich sprawa.

W odmianie czasownika spotyka się końcówkę –ma w 1. os. lm. cz. teraźniejszego i przyszłego, oraz trybu rozkazującego, np. chodźma, śpiewama, a -ta w 2. os. lm, np. możeta, zanieśta). Ogólnopolskie -cie jest używane w stosunku do osób starszych i wyraża szacunek, np. Tatuś, jezdeście chore?}. Funkcję rozkaźnika pełni bodaj które ma wiele znaczeń.

Końcówki czasowników w cz. przeszłym również różnią się od ogólnopolskich: dla 1. os. lm. jest to -m (np. przywieźlim), często z partykułą wzmacniającą że (np. żym prali, dla 2. os. ruchoma końcówka –śta, np. czyśta nie wiedzieli, wyśta zrobili.

Szerszy jest zakres przyrostka -ak, por. np. skórzaki, piejak ‘kogut’}, tworzy też skróty nazwisk i przezwiska. Dużą frekwencję mają formanty: -as (np. {cukieras, biegas, –ista skrzypista, –anie, –enie (od głowy bolynia, poskarżynie). Charakterystyczne są przyrostki przymiotnikowe, znane szerzej: -’aty (gliniaty, graniaty) i –’anny (drzewianny). Na Kujawach zachowały się, jak w wielu innych gwarach, dawne formy czasowników bez przedrostków, np. ^łostać, ^łobaczyć, naleźć, przedać.