Gwary krajniackie obejmują Krajnę – krainę historyczną położoną między Notecią a Borami Tucholskimi w północno-środkowej Polsce – wyznaczoną schematyczną linią: Złotów – Piła – Nakło – Bydgoszcz – Kamień Krajeński. Wykształciły cechy nawiązujące z jednej strony do Wielkopolski (i języka dolnołużyckiego), z drugiej – do gwar kaszubskich (historycznie dialektów pomorskich). Określa się więc je często jako gwary przejściowe, pograniczne, które stanowią językowe przejście od Wielkopolski do Kaszub. Są one silnie zróżnicowane.

Krajna sąsiaduje od południa z Pałukami (Wielkopolską północną), od wschodu – z Borami Tucholskimi (gwarą borowiacką, inaczej tucholską), od zachodu i północy z terenami zasiedlonymi na nowo po II wojnie światowej (przed wojną był to koniec zwartego obszaru języka polskiego). Gwary krajniackie nie stykają się bezpośrednio z kaszubszczyzną, choć w pasie północnym blisko jest do gwar południowokaszubskich.

Gwary Krajny charakteryzuje:

• brak mazurzenia, jak w dialekcie wielkopolskim, np. szkaplerz, życiu, kawałeczek;
• fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca (jak w Wielkopolsce) tylko w pasie na południu, np. np. już jest, wóz jidziej, natomiast w większości rozszerzyła się fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca, np. ro^łs jedon, typowa dla Mazowsza i wszystkich gwar północnopolskich.

Samogłoski pochylone są realizowane różnie. Pochylone e na zachodzie podlega zwężeniu do y w każdej pozycji, np. brzyk, śniyk, a na wschodzie utrzymuje się jako dźwięk pośredni między e i i, np. brzeⁱg, śnieⁱyg, rzadziej utożsamia się z y po twardej spółgłosce, po miękkiej z i , np. tyz, brzyg, śnig.

Dziś rzadko można usłyszeć wymowę dyftongiczną dawnych samogłosek pochylonych a, o, np. tra^ołwa, pta^ołk, mr^łóz / mróyz, częściej a pochylone brzmi jak o, np. biołej, widzioł lub a, np. naprawde, jak w języku ogólnym.

Samogłoski nosowe są realizowane niejednolicie. W przeszłości panowała szeroka wymowa ę i grupy eN jako aN: gąś, ciamno, ale na północnym zachodzie Krajny wymawiano je w sposób zwężony. Dziś powszechny jest drugi typ wymowy i dotyczy obu nosówek, np. dzinkować, kolyndzie, piuntki, zumb.

Z Wielkopolską łączy także Krajnę m.in.:

• zachowanie oboczności ‑ew‑ po spółgłoskach miękkich, ‑ow‑ po twardych, np. stryⁱjewi, kowo^ulewi, wiśniewyⁱ, ale: stryjkowi;
• pomieszanie nagłosowego o‑ (labializowanego) z wo‑, np. łosk / wosk, łoda / woda, wokno / łokno=okno, co wiąże się z dłuższym utrzymywaniem się dwuwargowego w, np. swojej, świciło.

Wymowa samogłosek i, y jest taka jak w innych gwarach północnopolskich, tj. słyszy się dźwięk pośredni między y oraz i, np. koryⁱtarzyⁱk, kwiatamyⁱ lub równy i, ale bez zmiękczenia poprzedzającej spółgłoski, np. winiós.

Można też zauważyć relikty innych cech północnopolskich, np. przejście nagłosowego ra‑ > re‑, niekiedy ze ścieśnieniem do ry-, np. redło, ry^emnie, ryno, czy śródgłosowego ar > er, np. taterka, taterczanno.

We fleksji typowe są takie zjawiska jak:

• wyrównania tematu w rzeczowników nijakich typu cielę, imię (ciele, ciela, cielu);
• przymiotników i zaimków z e pochylonym w końcówce -ego, np. dobryg^ło, taniy^ego, i Dlm. z końcówką -ech / -ėch, np. nowe^ych, tanie^ych;
• uogólnienie formy liczebnika dwa, np. dwa krowyⁱ, dwa k^łozyⁱ w większości gwar krajniackich (bez południa);
• formy 1. os. lm. cz. teraźniejszego z archaiczną końcówką -m, np. niesiy^em, idziy^em;
• końcówka -ma w 1. os. lmn. rozkaźnika pochodząca z połączenia -wa i -my, np. dejma pódźma;
• formy 2. os. lmn. cz. teraźniejszego i trybu rozkazującego z końcówką dawnej liczby podwójnej -ta, siedzita, zanieśta.

W zakresie słowotwórstwa z Wielkopolską łączą Krajnę m.in. przyrostki zdrabniające –yszek, -yszka, –yszko, np. zbanyszek, pudełyszko, góryszka, czy sufiks -anny zamiast ogp. -any, np. jaglanny, lnianny, drewnianny.

W gwarach krajniackich zachowało się ze względu na długi kontakt z językiem niemieckim wiele germanizmów, np. balbierz, bakalarz, szruber, glazejki, leberka, nudle, flyndze, mojska, zakietować.

Najciekawsze są wyrazy lub ich znaczenia znane wyłącznie gwarom Krajny, np. bryły, kobiór / kobior, strupy, wiśnia, wisienka, bonawa, bonawka, brómza / bróma / brumer, gaja , krupkula, wasman / wapsman / wafsman / wacman.

Spośród wszystkich subregionów Krajny najbardziej odrębne jest Złotowskie. Pozostawało ono najdłużej w izolacji od innych polskich gwar, znajdując się także w dwudziestoleciu międzywojennym w obrębie Niemiec.