Gwary kociewskie zalicza się z zastrzeżeniami do dialektu wielkopolskiego. Bliskie są gwarom ziemi chełmińsko-dobrzyńskiej i Kujaw, a szczególnie Malborskiego. Liczne są też związki z Mazowszem. Gwary kociewskie i malborskie uważa się za najmłodsze i najbardziej nowatorskie polskie gwary Pomorza Gdańskiego.

Przyczyną wytworzenia się gwary kociewskiej stały się nie tyle czynniki kolonizacyjne – najpierw w średniowieczu fala osadnictwa kujawsko-chełmińskiego, a następnie od XVI w. mazowieckiego – ile kulturowe. Oddziaływały tu związki Polski z Gdańskiem, idące biegiem Wisły i szerzące mowę centralnej Polski (kujawsko-chełmińską i mazowiecką) uznawaną za bardziej kulturalną.

Dwie podstawowe cechy fonetyczne łączą gwary kociewskie z dwoma dialektami, tj. brak mazurzenia (por. drożdżówki, barszczyk) z dialektem wielkopolskim, a fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca – z mazowieckim (np. tak rano, z jabłek i byli).

Szczególnie ważny jest brak a pochylonego (np. trawa), który wyróżnia gwary kociewskie spośród gwar północnej Polski i zbliża je do języka ogólnego. Samogłoski pochylone e, o albo zachowują się jako odrębne dźwięki, albo – częściej e pochylone podwyższa artykulację do i/y, np. świże, nie wylywa.

Samogłoski nosowe wymawia się różnie na Kociewiu. Typowa była kiedyś szeroka wymowa przedniego ę jako nosowego a (grupy an, am), np. krancielim. W wygłosie nosowość zanikała, stąd wymowa typu na chałupa, na choinka. Tylne -ą utożsamia się ze ścieśnionym ó, czasem u, np. poświęcónkó, dzwóniu. Na północy Kociewia natomiast obie nosówki wymawia się wąsko, np. dziewińćdziesiónt, ryncznie, pióntek.  

Prawie na całym Kociewiu e przed n, ń, m (grupa eN) wymawia się szeroko jako an, ań, am: sianam, pługam, natomiast o w tej pozycji (grupa oN) wąsko – jako ón, óń, óm, np. słóne, kóń, dzwónkem.

O związkach gwar kociewskich z dialektem wielkopolskim świadczą m.in. takie cechy, jak: rzadko dźwięczne w po spółgłoskach bezdźwięcznych (czwartek), czasem dwuwargowe, i końcówka -ma w 1. os. lm. trybu rozkazującego, np. róbma, piszma.

Liczniejsze są nawiązania do dialektu mazowieckiego, m.in. stwardnienia spółgłosek: w’ w grupach św’, ćw’, dźw’, np. śwecili, śwontki, ćwerć; m’ w końcówce -ami: deskamyⁱ, psamy, spadlyⁱ, k’, g’ przed e, np. kedyś, pociągem, czy przyrostek -ak w nazwach istot młodych, np. dzieciak, cielak, prosiak.

Jeszcze szerszy, północnopolski zasięg mają takie zjawiska jak:

• zrównanie i i y, tj. wymowa i niemiękczącego poprzedzających spółgłosek lub głoski pośredniej między i a y, np. ribaki, ryⁱb, wipalane wypalane};
• asynchroniczna wymowa spółgłosek wargowych miękkich, zwłaszcza m’, np. {pamniantóm, kupsiuł;
• uogólnienie liczebnika dwa i form czasownikowych na -li niezależnie od rodzaju łączącego się z nimi rzeczownika: dwa kobiety robili, dzieci rzucali, byⁱli pieróżki.

Gwary kociewskie mocno uprościły odmianę wyrazów, np. w Blp. nie tylko rzeczowników, lecz także zaimków i przymiotników panuje końcówka -a (z pierwotnego ę), np. na dwunasta, miałam cała dupa sina.

Dużo uproszczeń występuje w odmianie czasowników. Usunięte zostały oboczności tematu, np. mówi się: ja bierze na wzór: ty bierzesz. W cz. przeszłym upowszechnił się typ odmiany bez końcówek z zaimkiem wskazującym na osobę: ja gadał, ty gadał, mi gadeli, wi gadeli (z wyłącznymi w lm. formami na -eli), też z dołączaną partykułą że: ja żam gadał, ty żeś gadał, mi żam gadeli, wi żeśta gadeli.

W 1. os. lm. cz. teraźniejszego występuje końcówka -m, np. niesiem, a w 2. os. lm. i w rozkaźniku -ta z dawnej liczby podwójnej, np. chodźta.

Wyrazów specyficznie kociewskich jest niewiele, np. babuś, buś, kijanki, klep, kraty , prędki, zarznice, żarznice. Większość leksyki ma szerszy zasięg, np. paśnik, posowa, snadka (woda).

Liczne są germanizmy leksykalne, zwykle o szerokim zasięgu, np. blutka, leberka, bana, szmaguster, szychta, koćmuga, falga, midwach, kryczka, papla.