Gwary ziemi chełmińsko-dobrzyńskiej obejmują teren koło Chełmna i Dobrzynia w zakolu Wisły z największym miastem Toruniem. Zalicza się je do dialektu wielkopolskiego.  Ukształtowały się w XIII w. w wyniku polskiego osadnictwa z obszaru Wielkopolski i Kujaw, nawarstwiającego się na ziemie zamieszkałe pierwotnie przez Prusów (lud bałtycki).

Zawierają cechy zarówno wielkopolskie, jak i mazowieckie z uwagi na długi administracyjny związek z Mazowszem. Historycznie dzielą się na dwie części: gwary chełmińskie i gwary dobrzyńskie. Uznaje się je za „prastare gwary polskie” w związku ze starym i nasilonym osadnictwem polskim (ślady bałtyckie są nikłe).

Cechuje je, podobnie jak dialekt wielkopolski:

• brak mazurzenia, tzn. gwary te rozróżniają szeregi spółgłosek dziąsłowych sz, ż, cz, dż i przedniojęzykowo-zębowych s, z, c, dz, np. czerwone, pszennyj;
• w przeszłości i obecnie w części ziemi chełmińsko-dobrzyńskiej fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca, o której świadczą dawne formy złożone, np. mógem, a nie: mókem, ale rozszerzyła się tu wymowa nieudźwięczniająca z Mazowsza, np. jusz inny, cut nad Wisłu.

Samogłoski pochylone w gwarach chełmińsko-dobrzyńskich ulegały silnemu ścieśnieniu, zrównując się w wymowie z samogłoskami wyższymi, tj. e pochylone z i/y, np. chlib, bidnych, rzyka, a pochylone z o, np. pamientom, ale już od dawna szerzyła się tu wymowa a pochylonego jako a, która dziś dominuje, np. białemyⁱ. Pochylone o wymawia się jako u, jak w języku ogólnym, np. do mócenia. W związku z tym pozostają typowe dla Mazowsza wahania w wymowie o – u (ó) w niektórych rdzeniach, np. cóś, zóstałem.

Samogłoski nosowe różnią się od stanu ogólnopolskiego, zwłaszcza w wygłosie. Pierwotnie ę było wymawiane szeroko jako nosowe a, o czym świadczą formy typu ^łotworza, na maszynka, w których nosowość następnie zanikła. Samogłoska ą także traci nosowość w wygłosie, np. majo, częściej ulega jednocześnie zwężeniu, stąd -u: za granicu, dadzu, wchodzu.

Inne cechy wymowy o szerokim, nieraz prawie ogólnogwarowym zasięgu to m.in.: labializacja o- i rzadko u-, np. ^łokolicy, ^łolej, ^łupiekła, brak przegłosu e > ’o: bieru czy rozpodobnienie grupy kt > cht, np. nicht.

W gwarach chełmińsko-dobrzyńskich liczne są cechy mazowieckie, czasem o szerszym, północnopolskim zasięgu, takie jak:

• przejście śródgłosowego ar > er, np. rozposterła;
• asynchroniczna wymowa spółgłosek wargowych miękkich, zwłaszcza m’, rzadziej innych, np. mniasta, mniedzach, spsiewali;
• stwardnienie m’, np. z takemyⁱ białemyⁱ kołnierzamyⁱ, w’ w grupie św’: śwyni, twarde l w grupie li: perlyce, lypów;
• formy nieściągnięte czasowników, np. stojić;
• twarda wymowa grup kie, gie: takem kijkem.

W odmianie wyrazów, za charakterystyczne należy uznać takie zjawiska jak:

• końcówka -em w Mslp. przymiotników i zaimków przymiotnych: pruskiem, w takem kraju;
• końcówka -ygo/-igo w Dlp. przymiotników, np. zielónygo;
• formy 1. os. lm. cz. przeszłego} z archaiczną końcówką -m, np. pośmielim sie i sie rozeszlim, i 1. os. lm. czasu teraźniejszego, np. możym, będziem;
• formy 2. os. lm. cz. teraźniejszego z końcówką -ta pochodzącą z dawnej liczby podwójnej, np. musita, zobaczyta, mata;
• upowszechnienie się formy liczebnika dwa, która łączy się z rzeczownikami wszystkich rodzajów, np. dwa żony.

Typowe gwarowe słownictwo to m.in.: bujawisko, futrować, graberki, guły, kirzanka, nagusy, okulgnąć (ciasto), spionki, statki, więzień, wyględniejszy, żaga.