Gwary kieleckie obejmują część Małopolski środkowo-północnej, ziemie między Wisłą i Pilicą, obszar dawnego województwa kieleckiego, a obecnie – świętokrzyskiego. Mają one kilka cech gwarowych odrębnych i bardzo wiele wspólnych z innymi gwarami małopolskimi.

Specyficzne fonetyczne i fleksyjne cechy językowe wyróżniające gwary kieleckie to:

• zatrata pierwotnej nosowości (denazalizacja) ę > e: reka, geś, zeby, debowo, ą > o: ksiozka, pioty, rzodzi, zob;
• przestawka grup spółgłoskowych śr, źr: rsioda, rźódło, przerziotko i kt, dl: tkóry, móld się;
• zachowanie na północnym wschodzie Kieleckiego końcówki -wa w znaczeniu liczby podwójnej: pośliwa, wyjechaliwa, róbwa.

Zazwyczaj do cech językowych typowych dla gwar kieleckich zalicza się też częściowy lub całkowity zanik e ścieśnionego (é): ser, śnieg lub ser – śnig; Kieleckie, a zwłaszcza Miechowskie, wykazują często brak é po spółgłoskach twardych: syr, tyz, grzych, podwajanie s, ś: bosso, w leśsie, wiśsi, często z rozpodobnieniem tych spółgłosek: bosco, w leście.

Zgodnie z dialektem małopolskim charakteryzuje je:

• mazurzenie: scekać, drozdze; spotyka się też wymowę sz, ż, cz jako ś, ź, ć: śpulka, ślachetny, śwagier, ziaba, próźniok, ciajnik, ćtery;
• udźwięczniająca fonetyka międzywyrazowa: ptoseg_mały, pińdź_lot, widoczna także w śladach dawnej budowy złożonej wyrazów: mogliźmy, zjodem, zesiegem.

Gwarowymi odpowiednikami samogłosek ustnych a, o, e są ze względu na ich ścieśnioną wymowę samogłoski o, u, i/y: ptok loto, kuń, słuma, ciń, mliko/mlyko, brzyg rzyki.

Ważną cechą gwar kieleckich są labializacja: ^łosa, ^łodejdź, ^łucho i prejotacja: ^jidzie, ^japtykorz, rozszerzenie artykulacyjne samogłosek i, y przed spółgłoskami półotwartymi: beła, pieli, fieranka czy twarda wymowa spółgłosek wargowych, pierwotnie miękkich, w 1. os. lp. czasowników typu: złape, grzebe, złame.

Inne cechy fonetyczne gwar kieleckich to: brak przegłosu e > ’o: biere, przyniesłam, mietła, na wiesne oraz wymowa on, en w cz. przeszłym obocznie do oł, eł: zacon, zacena, wyjon, wyjena obok zdjoł, zdjeła.

W zakresie fleksji gwarowej charakterystyczne cechy gwar kieleckich to:

• uogólniona końcówka –ów w Dlm. rzeczowników: zza desków, wiadrów, liściów, kosiorzów;
• częstsza końcówka –a w Dlp. rzeczowników męskich: do woza, koło płota;
• końcówka zerowa niektórych rzeczowników żeńskich w Mlp.: szos, kontrol, kałuż, potrzeb.

Rzeczowniki męskoosobowe w Mlm. przyjmują końcówki –y, –e oraz (po k, g) –i: braty, sąsiady, łojce, kupce, ucznie; strożoki, robotniki, wrogi.

Spotyka się też formy dawnej rzeczownikowej odmiany liczebników: dej mi z pięci źmioków, z dziesięci Niemców sło i relikty form liczby podwójnej czasowników: uciekojta, idzieta, pośliśta, byliśta, dejta, weźta.

W gwarach kieleckich utrzymuje się dawny przedrostek s-: ślewać, srucać, swijać, ciekawe są formy zaimków i przysłówków typu: ktosik, więcyk; bezokoliczniki zakończone na –ić/-yć: widzić, zajrzyć i –uwać: maluwać, posmaruwać.

W nielicznych przymiotnikach występuje przyrostek –ni w miejscu –ny: tylni, zesłorocni, żytni chleb, a w czasownikach zanika r- w przedrostku roz-: ^łoztworzyć, ^łozrucać, ^łozporek.

Typowe dla gwar kieleckich są także archaiczne formacje słowotwórcze od wyrażeń przyimkowych: chodzić po zostodolu, chodzić po zopłociu.

Do charakterystycznych cech składniowych gwar kieleckich należą:

• formy pluralis maiestaticus: Co tam ksiądz godali na kozaniu?, Niech óni se tam podrzymio;
• zastępowanie form męskoosobowych formami niemęskoosobowymi: Chłopy wzieny się i tak szybko zesiekły te łoke;
• użycie przyimka bez w miejsce przez: bez lato, bez copki, bez sitecko.

Interesująca jest leksyka regionalna, np. dworować, guguły, gołegi, gołuchy, kojboły, męcybuły, goły, pigoły, byki, byczki, bomby, bumbuny, kalmuki, procne (pole), samozyjca, wypierdek.