Gwary suwalskie zajmują północno-wschodni kraniec Polski – Suwalszczyznę z głównymi miastami (Suwałki, Augustów i Sejny). Tereny te znajdują się w sąsiedztwie trzech zespołów etnicznych – Bałtów (Litwini), Słowian zachodnich (Polacy) i wschodnich (Białorusini).

Gwary polskie przeniesione przez osadników z Mazowsza i Mazur na obszar po Jaćwingach, wymarłym ludzie bałtyckim, kształtowały się na podłożu obcym w kontakcie z kolonistami ze wschodu i północnego wschodu (Litwa, Białoruś).

Razem z językami: litewskim i białoruskim (i ich odmianami) oraz z rosyjską gwarą starowierców tworzą pogranicze językowe (zob. mapa 1).

Gwary suwalskie należą z zastrzeżeniami do dialektu mazowieckiego, gdyż mają zarówno cechy mazowieckie, jak i – zwłaszcza na wschodzie – północnokresowe. Wiele zjawisk łączy je z gwarami Podlasia, stąd mówi się o gwarach podlasko-suwalskich.

Zgodnie z dialektem mazowieckim gwary suwalskie cechuje fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca, np. szet jaki, jus uwolnili, i mazurzenie, np. kazdemu, sieckarniów, serokie, którego brak w okolicach Sejn.

Ze względu na mazurzenie gwary suwalskie dzielą się zatem na dwa zespoły:

• mazurzące gwary suwalskie (zachodnio- i środkowosuwalskie) z dużym natężeniem cech mazowieckich i ogólniej północnopolskich;
• niemazurzące gwary suwalskie (wschodniosuwalskie), zwane też sejneńskimi, które rozróżniają cz, ż, sz, dż oraz c, z, s, dz, z dużą liczbą zjawisk północnokresowych.

Na skutek unikania mazurzenia w gwarach mazurzących pojawiają się formy przesadnie poprawne (tzw. szadzenie), np. pomoczy, faszola, żakłady.

Dla gwar mazurzących typowe są fonetyczne cechy mazowieckie i północnopolskie, m.in.:

• przejście nagłosowego ja- > je-, np. jerzyna, jek, i śródgłosowego -ar->-er-, np. sie uperłam;
• brak przegłosu dawnego ě > a po spółgłoskach wargowych, np. spletane;
• brak e ruchomego na obszarze o przewadze osadnictwa polskiego, np. cegł, jeden zenc;
• formy nieściągnięte typu stojał, bojał sie;
• miękkie k’, g’ przed e pochodzącym z ę, np. fajkie, drogie, oraz miękkie ch’ przed e, i: chiba, duchi, Lichienia.

Z Mazowszem wiąże gwary suwalskie też końcówka Clp. rzeczowników męskich -oju, która pochodzi z połączenia 2 końcówek -u i -owi, np. ziencioju; w odmianie zaimków i przymiotników końcówka -em w Nlp. i Msclp., np. na tem jednem ogrodzie, po tem wszystkiem, oraz -ech w Dlm. i Msclm., np. jech, w tech; końcówka -m w 1. os. lm. cz. teraźniejszego i przeszłego: idziem, chodzilim, czy powszechny przyrostek -ak, np. gęsiaki.

Równie istotne są związki gwary suwalskiej z Podlasiem i Kresami północnymi (dziś Litwa, Białoruś), czyli z polszczyzną północnokresową. Stopień natężenia cech wspólnych z językiem Kresów jest zróżnicowany terytorialnie, znacznie więcej jest ich w gwarach niemazurzących (wschodniosuwalskich) niż w mazurzących (zachodnich i środkowych).

Gwary suwalskie z gwarami podlaskimi i północnokresowymi wiąże m.in. rozwój samogłosek pochylonych. Samogłoski pochylone a, e występują w nich tylko resztkowo, gdyż wymawia się je jak na Kresach jako a, e jasne (trawa, biel). Również o pochylone realizowane jest często jako o jasne, np. krowka, znow, swoj, zesytow. W niektórych rdzeniach pojawia się natomiast osobliwe ó, np. ^łosóbnie, wójsko.

Podobnie jak na Kresach i na Podlasiu ą traci nosowość na końcu wyrazu (ą>o), np. zasiewajo, tako sprawo; a przed spółgłoskami szczelinowymi obie nosówki wymawia się w sposób rozłożony, np. zawionzuje, z gynsiow. Zachowało się też dźwięczne h, np. hodowali, i przedniojęzykowo-zębowe ł, np. bydło, cała, łubin (obie głoski zaznaczono pogrubieniem dla odróżnienia od zwykłej ich wymowy).

Inne wspólne cechy kresowe i podlaskie to m.in.:

• stwardnienia ń przed c, s, sz, np. tancować, konski, panszczyzny;
• wtórna miękkość niektórych spółgłosek, np. źbierali, źjadła, płyciaj;
• końcówka -i/-y w Mlm. i Blm. rzeczowników męskich i żeńskich, np. ryncy, dziadki;
• konstrukcja dla + dopełniacz} zamiast celownika, np. {dla mnie sprzedał, czy pozwoli dla nas potancować.

Charakterystyczne jest kresowe (i północnopolskie) upowszechnienie czasownikowych form na -li niezależnie od rodzaju gramatycznego łączącego się z nimi rzeczownika, np. muzykanty takie rogowskie grali, dziewczyny byli, takie byli warkocy, syny byli żonate, gospodarki byli.

Podobnie słownictwo nawiązuje zarówno do Mazowsza, jak i Kresów północnych, np. drużbant, kurzyna, piecka, plita, ruczeć. Czasem wyrazy różnią się tylko znaczeniem od ogólnopolskich, np. wiedzieć, duch, drużyna.