Pogranicze Mazowsza to jeden z najciekawszych obszarów przejściowych w Polsce, gdzie stykają się dwa wielkie zespoły dialektalne – mazowiecki i małopolski. Cechy mazowieckie obejmują wschodni pas ziemi radomskiej wzdłuż Wisły, miejscami sięgają daleko na południe, małopolskie natomiast przez obszar skierniewicko-rawski przekraczają Pilicę i docierają do północno-zachodniej części ziemi radomskiej, jednak nie dochodzą do Opoczna. Centralny pas stanowi strefa bezpośrednich kontaktów mazowiecko-małopolskich, rozciągająca się od środkowego Mazowsza po okolice Radomia i Opoczna, miejscami aż po Kielce, por. mapa 1.

Gwara pogranicza mazowiecko-małopolskiego łączy elementy obu tych dialektów. Najbardziej charakterystyczne jest mazurzenie, czyli wymowa spółgłosek sz, ż, cz, dż jako s, z, c, dz, np. spulki, kozuchy, siecke.

Samogłoska pochylona a wymawiana jest jako o, np. dziaboł, nachyloł, pochylone e jak i, y, np. wisz, mlyka, natomiast o pochylone brzmi jak w polszczyźnie ogólnej, czyli jak u, np. wóz [wuz].

Do mazowieckich cech należy fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca, np. teras nie ma, starsych ludzi. W północno-wschodniej części regionu występuje szeroka wymowa ę, np. przandły, janzyk, oraz rozszerzenie artykulacji e przed spółgłoską nosową, np. krzamiań, pszanica. W związku z tym końcówki 1. os. lp. rodzaju męskiego i żeńskiego w cz. przeszłym przeważnie się zlewają, np. jo widzioła^em.

Na całym Pograniczu powszechne jest przejście nagłosowego ra->re-, np. redełko, redlica, a we wschodniej części, wzdłuż Wisły, spotyka się formy bez przegłosu *ě > a, np. wjetrak, powjedać. Występują też formy z wtórną nosowością, np. tompola, tumpola, tomporzysko, tumporzysko.

W zakresie spółgłosek obserwuje się wymianę ń na m’, np. śmiodanie, mitka, oraz w grupach św’, ćw’ stwardnienie w’, np. śwyca, śwadki, ćwerć. Zanika też artykulacja wargowa przy w’, f’, np. jater jeje, pastchisko.

Kolejną cechą jest stwardnienie grupy li, np. zwalalyⁱ, lyści, oraz stwardnienie m’ w formach Nlm., np. cepamy, słodycamy i Clp. zaimka ja, np. bo my gyńś. Formy te występują w dwóch skupiskach – na północy sięgają do linii Opoczno–Radom oraz wzdłuż Wisły aż po obszar między Wisłą a Sanem. Wymowa twarda pojawia się też w grupach kie, gie, np. cukerek, mlekem, a miękka w grupie chy, np. muchi, chiba.

We fleksji typowy jest brak kategorii męskoosobowości, np. te chłopaki przychodziły. W Clp. rzeczowników męskich używana jest końcówka -oji, np. chłopakoji, dziatkoji.

W 1. os. lm. cz. teraźniejszego, przeszłego i trybu rozkazującego występuje końcówka -wa, np. chodźwa, robiwa, mówiliźwa, a w 2. os. lm. końcówka -ta, np. jidźta, przyślyśta, chodzita.

W słowotwórstwie cechą mazowiecką jest sufiks -ywać w formach zapisywać, pokazywać pozostający w opozycji do małopolskiego -ować. W słownictwie pojawia się wiele mazowizmów, np. skutka, łysina, kosior, krój, kółko, pułap, sagan, potoknąć.

Cechy małopolskie występują głównie w południowo-zachodniej części Mazowsza. Należą do nich fonetyka międzywyrazowa udźwięczniająca, np. brad matki, przejście -aj w -ej w trybie rozkazującym, np. dej, śpiewej, a także brak przegłosu e>’o, np. mietła, na wiesne. Do zjawisk spółgłoskowych należą wymiana chw-, chrz– w kw-, krz-, np. kwast, krzanowych, oraz podwojenie s, ś, np. wiśsiała, do lassa.

Nazwy istot młodych tworzy się za pomocą sufiksu -ę, np. jagnię, źrebię. Wpływy małopolskie sięgają daleko na północ, o czym świadczą słowa: siec, niedosytka, niesytka, tatarka, orzeszyna, maśniczka, wrótnie, panienka.