Gwara warmińska ukształtowała się w wyniku wymieszania różnych gwar polskich, którymi posługiwali się osadnicy kolonizujący południową część Warmii w XIV w. Były to głównie gwary chełmińsko-dobrzyńskie i sąsiednie mazowieckie. Po odłączeniu Warmii od Polski w końcu XVIII w. język polski nadal dominował w mowie mieszkańców wsi. Dopiero w połowie XIX w. rozpoczęła się intensywna germanizacja, w wyniku której do gwary warmińskiej przeniknęło wiele słów niemieckich.
Po II wojnie światowej Warmia znalazła się w granicach Polski. Polityka ówczesnych władz PRL wobec mieszkańców Warmii o polskich korzeniach była na tyle wroga – traktowano ich jak Niemców – że wielu z nich zdecydowało się opuścić rodzinne strony i wyjechać głównie do RFN. Ich miejsce zajęli osadnicy z Kresów Wschodnich, Małopolski, Wielkopolski, Mazowsza oraz Ukraińcy i Łemkowie przesiedleni w ramach akcji „Wisła”. Zmiany te doprowadziły do zerwania ciągłości kulturowej i zaniku gwary, która dziś ma głównie charakter historyczny.

Pod względem dialektologicznym gwarę warmińską zalicza się do dialektu mazowieckiego, por. mapa 1. Odróżnia ją jednak brak mazurzenia, choć sporadycznie pojawiają się przykłady tego zjawiska pod wpływem gwar mazurskich. Charakterystyczne dla gwary warmińskiej jest jabłonkowanie (sziakanie), np. cziarni czielak, żiółta żiemia. Zjawisko to łączy Warmię z gwarami malborsko-lubawskimi i ostródzkimi, a jego obecność na tych obszarach tłumaczy się wpływami języków pruskiego i niemieckiego.

Gwarę warmińską charakteryzuje nieudźwięczniająca fonetyka międzywyrazowa, np. lot rychło.

Zachowała się tu także różna od ogólnopolskiej wymowa samogłosek pochylonych. Samogłoska a brzmi jak a^o lub o, np. pojoda, zna^o, e jak e, e^y lub y, np. grzych, spsie^ywajo, o jak o, o^u lub ó, np. żołti, dro^użka.

Samogłoski nosowe często mają podwyższoną artykulację, np. goro^unce, o psiuntyj, gynsi. Spotykana jest również szeroka wymowa ę, np. bańdzie psianknie, na tu ^łolsztyńsko droga, z którą łączy się obniżona wymowa e przed spółgłoską nosową, np. ciamno, kołam.

Gwara warmińska wykazuje wiele cech wspólnych z gwarami Mazowsza – występuje tu przejście nagłosowego ja- > je-, np. jekby, ra- > re-, np. rek, oraz śródgłosowego -ar- > -er-, np. pożer, prejotacja i prelabializacja, np. ^jimie, ^łostotni. Samogłoska y jest bliska i, np. pisk, ale nie miękczy poprzedzającej spółgłoski.

Spółgłoski wargowe miękkie są wymawiane asynchronicznie, np. w chałupsie, w chałupchie, obziecówoł, mnioł mniejsce. Może wystąpić zanik artykulacji wargowej, np. zidzioł, spraziedliwie, śniać. Typowa jest także w grupach św, ćw, dźw twarda wymowa w’, np. śwanta, ćwerć, oraz stwardnienia spółgłosek wargowych, np. peśń, dziewenć i spółgłoski ń, por. konski.

Na całym obszarze trafia się wymowa twarda grup kie, gie, ki, gi, np. łokeć, robaky, oraz grupy li, np. malyna. Z kolei ch w wyrazach głuchy, chyba czy sztachety może być realizowane miękko jako głuchi, chiba, sztachiety.

W Clp. rodzaju męskiego rzeczowników występują końcówki -owiu lub -oziu, por. bratowiu, bratoziu, koniowiu, konioziu, a na południowym-zachodzie końcówka -ozi, por. chłopozi. W Clm. rzeczowników wszystkich typów używana jest końcówka -am, często wymawiana jako -a^om, np. kotam, siostra^om. W Nlm., obok końcówek -ami (realizowanej też jako -amy) i -mi, spotyka się końcówkę liczby podwójnej -oma, zwykle w postaci -óma, np. słowóma, psóma. Zachowały się formy dawnej liczby podwójnej zaimków, por. ^łu noju, noma, u woju.

W 1. os. lm. cz. teraźniejszego oraz przeszłego spotyka się końcówki: -m żniwujam, poślim oraz -wa, np. chodziwa. W 2. os. lm. używa się końcówki -ta, np. nie idzieta, nieśliśta, łotwórzta, a -cie pojawia się jedynie w zwrotach grzecznościowych, np. Godojcie wy, szołtysie!. Zachowała się też końcówka aorystu -bych, używana w trybie warunkowym, np. robziułbich. Bezokoliczniki na -ować zastąpiono formami na -uwać, np. pokazuwać, zapisuwać.

Słownictwo gwary warmińskiej odzwierciedla codzienne życie dawnych mieszkańców. Występują wyrazy związane z gospodarstwem: kripa, stoń, pośnik, drykel, szachtelek, określenia ludzi i cech: gbur, wieszczon, noperti, zgniłi, a także nazwy roślin i zwierząt: kadzberi, jonki, kerz. Wiele wyrazów pochodzi z niemieckiego: januar, treger, brifmarka, tanta, sztrychołek.