Gwarę ostródzką zalicza się – z pewnymi zastrzeżeniami – do zespołu mazowieckiego. To obszar pogranicza, gdzie polszczyzna ludowa przez wieki współistniała z językiem niemieckim, co pozostawiło w mowie liczne ślady wzajemnych wpływów, por. mapa 1.

Aż do końca II wojny światowej ziemia ostródzka należała do Prus. Po 1945 r., podobnie jak sąsiednie tereny, objęto ją akcją wysiedleń ludności niemieckiej i zasiedleń przybyszami z różnych stron, m.in. z dawnych Kresów Wschodnich, co w znacznym stopniu wpłynęło na współczesny stan językowy regionu. Dziś gwara ostródzka przetrwała jedynie szczątkowo, głównie w mowie najstarszych mieszkańców wsi, a o jej istnieniu przypominają pojedyncze słowa i cechy gwarowe utrwalane przez badaczy i regionalistów.

Najbardziej wyróżniającą cechą gwary ostródzkiej jest brak mazurzenia, choć spotyka się też formy typu pietruska, casem, będące wpływem gwary Mazur. Podobnie jak w całym dialekcie mazowieckim panuje tu fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca, por. tak reno, wstać na wsi.

Charakterystyczną cechą Ostródzkiego jest jabłonkowanie (sziakanie), czyli utożsamienie sz, ż, cz, dż i ś, ź, ć, dź, np. cziapka, sziary, żielazo, również realizowane jako siary czy ciapka. W zakresie ś, ź, ć, dź spotyka się wymowę twardą, którą uważa się za wpływ języka niemieckiego, np. zarno, cemno.

W obrębie samogłosek zachowały się ślady dawnych pochyleń. Pochylone a realizuje się jako ao lub o, np. godka, e jako e lub ey, i, y, np. mleyko, pogrzyb, o pochylone zaś jako ou lub o, np. goura / gora.

Samogłoski nosowe odpowiadają ogólnopolskim, ale w środku wyrazu mogą mieć podwyższoną artykulację, por. gyłś, gorounce. Przed spółgłoską szczelinową może wystąpić zanik nosowości, np. geś, wos.

W gwarze ostródzkiej pojawiają się też typowe cechy północnopolskie: nagłosowe ja- przechodzi w je-, np. jeki, jebłko, ra- w re-, np. reno, a w śródgłosie -ar- w -er-, np. derł. Brak przegłosu ’ě > ’a, dlatego mówi się zawiesy, ofiera. Wygłosowe -ej bywa redukowane do -ij, -i, np. późnij, lepi, a y podwyższa artykulację do i, np. zupi goroncyj. Typowa jest także prejotacja i- oraz prelabializacja o-, np. ji winiósł jem wódki, ło taki.

Występuje tu asynchroniczna wymowa spółgłosek wargowych miękkich, zwykle z elementem palatalnym ś, ź, np. wziara, psies, rzadziej ch’, h’, np. pchies, whiara czy ż’, sz’, np. wżiara, pszies. Częsta jest także w grupach św’, ćw’, dźw’ twarda realizacja w’, np. śwat, ćwerć, dźwerze.

Pod względem wymowy m’ Ostródzkie dzieli się na część zachodnią, z realizacją mjasto, i wschodnią, z realizacją niasto, kanień. Występują też stwardnienia typu peśń, dziewenć, myzerak oraz konski, skonco. Zjawisko to wiąże się prawdopodobnie z wpływem niemieckim.

Spółgłoski k, g w grupach kie, gie, ki, gi wymawia się zwykle miękko, choć zdarzają się realizacje twarde, np. łokeć, robaky. Często ten sam mówiący wymawia kie, gie miękko, a ki, gi twardo lub odwrotnie. Zmiękczenia k, g przed ę są rzadkie, np. giensi, renkie, a jeszcze rzadsze – przed a, co odróżnia Ostródzkie od Mazur wschodnich. Spółgłoska ch przed y, e może być realizowana miękko, np. chiba, sztachiety.

W Clp. rzeczowników męskich -u i -owi połączyły się w końcówkę -owiu – jej wymowa różni się lokalnie, por. bratoziu, bratochiu, chłopakoziu, chłopakochiu.

W Dlm. dominuje końcówka -ów niezależnie od rodzaju, np. zupów, rybów, a w Clm. -am, wymawiana także ze ścieśnieniem a jako -aom, np. psaom, siostraom. W Nlm. spotyka się końcówki dawnej liczby podwójnej -oma i -ama, np. nożoma, rękama, na południu regionu wymawianych jako -óma.

Czasowniki w 1. os. lm. cz. teraźniejszego i przeszłego mają końcówki -wa lub -m, np. idziewa / idziem, byliśwa / bylim. W 2. os. lm. używa się końcówki -ta, np. niesieta, nieśliśta. Formy męskoosobowe ustaliły się jedynie w czasowniku i występują także przy rzeczownikach niemęskoosobowych, np. te chłopy kosili, te baby robili.

Charakterystyczną cechą gwary ostródzkiej jest słownictwo z licznymi germanizmami, będącymi śladem wielowiekowej dwujęzyczności, np. dekiel, glaska, plince, top, klejt, sztrifle, kirchof, gurki, puton.