Spisz, podobnie jak Orawa, jest krainą geograficzno-historyczno-językową, której większa część znajduje się w obrębie Słowacji. Po polskiej stronie granicy państwowej jest 15 wsi. Naturalną granicą, pokrywającą się z dawną granicą historyczną, są rzeki od strony zachodniej i północnej, to jest Białka i Dunajec. Polska gwara spiska występuje też wyspowo na Słowacji, głównie w okolicach Kieżmarku i Starej Lubowli.

Polska gwara spiska należy do pasa górskiego dialektu małopolskiego (wspólnie z gwarą podhalańską, orawską i południowożywiecką).

Gwara spiska zachowuje, zgodnie z dialektem małopolskim, mazurzenie, np. domyncony, fałsuwać, i udźwięczniającą fonetykę międzywyrazową, np. naz Jasiek.

Samogłoski pochylone są realizowane następująco:

• a pochylone jako a^o, tj. dźwięk pośredni między a i o, bądź jako o, np. zopora;
• o pochylone jako u^o – dźwięk pośredni między o i u, np. głůd, wůdka;
• e pochylone jako y, wymawiane zarówno po spółgłosce twardej, jak i miękkiej, np. dysc, biyda.

Samogłoski nosowe w śródgłosie wymawiane są w sposób rozłożony, np. rynka, jedynie przed szczelinowymi zachowują nosowość synchroniczną, np. wąsiska}. W wygłosie realizowane są różnie, w zależności od pełnionej funkcji końcówki fleksyjnej, np. {słysym, smate, grajom, z cytrynom.

Typowe dla Spiszu przejście wygłosowego -ch w -f występuje w końcówkach fleksyjnych i w wygłosie rdzeni, np. na skolaf, tyf, przyndłaf, grof. W kilku miejscowościach sąsiadujących z Podhalem występuje podhalańskie przejście -ch > -k.

Cechą wspólną dla całego pasa górskiego jest zachowanie i po pierwotnym miękkim r’ (rz), np. pierzina, i akcent inicjalny, np. s|anuwalibyście, d|o Słowiyńska. Archaizm podhalański występuje na części obszaru, np. chłopc-isko. Szeroki zasięg ma brak przegłosu e > ’o przed spółgłoskami zębowymi twardymi, np. wiezym.

W odmianie rzeczowników miękkotematowych rodzaju żeńskiego zachowała się końcówka –e w Dlp., np. do stajnie, natomiast w C. i Mslp. rzeczowników męskoosobowych występuje ujednolicona końcówka -owi, np. dali cłowiekowi, o babrokowi.

W odmianie czasowników charakterystyczna jest końcówka 1. os. lm. cz. teraźniejszego –me nosyme, ale obok niej pojawia się też -my. Podobnie jak i w innych gwarach góralskich w imiesłowach biernych czasowników z tematem czasu przeszłego zakończonym na a pochylone występuje morfem -t- w miejscu ogp. -n-, np. ^łozgrzoty, ^łodzioty.

Charakterystyczne są zdrobnienia i spieszczenia przymiotnikowe tworzone za pomocą sufiksu -ućki, np. młodziućki, mokrućki, i przysłówkowe na -ućko, np. pełniućko, równiućko. Również przedrostek ^łoz– w miejsce roz-, np. ^łozgarnuje, ^łozplontać, jest typowy dla zachodniej części gwar południowomałopolskich. Wyraźnie odróżnia natomiast Spisz od Podhala czasownikowy morfem –uwać w miejsce -ować, np. bigluwać, obiecuwać.

Z zakresu słownictwa warto zwrócić uwagę na liczne zapożyczenia z języków: słowackiego, niemieckiego, węgierskiego. To efekt długotrwałego związku Spiszu z cesarstwem austro-węgierskim. Dla najmłodszego pokolenia spora część tych zapożyczeń jest już nieznana, por.

• słowacyzmy, np. farar, jar, krajciyrka;
• germanizmy, np. holstuch, robsic, grostuch, rańtuch, śtrompadle;
• madziaryzmy (hungaryzmy), np. barsiun, piporas, bojtar, juhas.