Gwara podhalańska występuje na Podhalu po północną linię Spytkowice – Rabka. Wschodnia granica ze Spiszem biegnie rzekami Białką i Dunajcem, a zachodnia z Orawą – lasami i torfowiskami. W opisie dialektologicznym stosuje się kryterium językowe – zasięg wąskiej wymowy odpowiednika literackiego ę tyndy, gymba oraz zasięg  archaizmu podhalańskiego z-iwy.

Gwara podhalańska zachowuje, zgodnie z dialektem małopolskim, mazurzenie, np.  syroki, z-iwot, nie podlega mazurzeniu głoska zapisywana przez rz, oraz udźwięczniającą fonetykę międzywyrazową, np. kod mrucy.

Samogłoski pochylone są realizowane następująco:

• a pochylone jako a^o, tj. dźwięk pośredni między a i o, jednak bliższa o lub jako o; jako dźwięk odrębny występuje jeszcze w mowie najstarszego pokolenia, jest cechą wyraźnie ginącą; u osób młodszych jego kontynuantem jest o, jednak nigdy nie jest labializowane, np. ptosek;
• pochylone jako u^o, czyli dźwięk pośredni między o i u, np. bůp, ogrůdek;
• e pochylone – równe y, które występuje zarówno po spółgłoskach twardych, jak i po miękkich, np. brzyg, siywnik.

Samogłoski nosowe w śródgłosie są wymawiane w sposób rozłożony, np. mynka, jedynie przed szczelinowymi zachowują nosowość synchroniczną, np. wąsik}. W wygłosie realizowane są różnie, w zależności od pełnionej funkcji końcówki fleksyjnej, np. {dajym, łyzke, widzom, z kapustom. Wymowa typu widzom (3. os. lm. cz. teraźniejszego) jest jedną z głównych cech odróżniających gwarę podhalańską od orawskiej.

Przejście wygłosowego -ch > -k występuje zarówno  w końcówkach fleksyjnych, np. na sonkak, piontyk, dobryk, byłek,  grołbyk, jak i w wygłosie rdzeni, np. ruk, dak. W miejscowościach po lewej stronie Dunajca (włącznie z Nowym Targiem) pojawia się w tych pozycjach spiskie -f.

Specyficzną cechą gwary podhalańskiej jest archaizm podhalański – zjawisko historyczne, czyli uzasadnione historycznie. Po zmazurzonych spółgłoskach sz, ż, cz, dż (fonetycznie š, ž, č, dž),  tj. po s, z, c dz, zachowało się pierwotne i, np. z-iwy, c-isty. Oprócz tego występuje też archaizm wtórny  (niemający oparcia historycznego), np.: włos-i, z-igor.

Inną typową cechą jest zachowanie i po dawnym rzi, np. przerzinać, przi. Zjawiska tego nie można włączyć do archaizmu podhalańskiego, ponieważ występuje nie tylko na Podhalu, ale też na Spiszu, Orawie, południowej Żywiecczyźnie i na Śląsku.

Należy też wymienić akcent inicjalny, np. d|^ło ukotwiynio, d|^łokucać, oraz brak przegłosu e w o przed spółgłoskami zębowymi twardymi, np. mietła, wiesna.

Spośród zjawisk fleksyjnych do typowych należą następujące:

• zachowanie końcówki –e w Dlp. rzeczowników miękkotematowych rodzaju żeńskiego, np. do piwnice, ze suknie;
• jednakowa forma D., C. B. i Ms. zaimka ty w pozycji akcentowanej, np. do tobie, dom tobie, na tobie skardzyli, na tobie siedzi;
• występowanie morfemu -t- w imiesłowach biernych czasowników z tematem cz. przeszłego zakończonym na a pochylone, np. odzioty, zasioty.

W gwarze podhalańskiej często tworzy się rzeczowniki odczasownikowe nazywające czynności za pomocą przyrostków -acka, -ba, np. godacka, chwolba.

Jak we wszystkich gwarach góralskich zdrobnienia i spieszczenia przymiotnikowe są tworzone za pomocą sufiksu -ućki, np. bladziućki, chudziućki, a przysłówkowe -ućko, np. ciyniućko. Typowy jest też przedrostek ^łoz- na miejscu ogp. roz-, np. ^łozbić, ^łozflorzić.

Usytuowanie Podhala na peryferiach polskiego obszaru językowego, na styku języków i kultur, sprzyjało przenikaniu do tej gwary słownictwa obcojęzycznego. Stąd liczne zapożyczenia rumuńskie, węgierskie, słowackie, niemieckie.